13- روش استقرایی

روش استقرایی:

 روشی است که در آن دو رویکرد اساسی وجود دارد:

الف) معلم به انتقال و ارسال یکسویه مفاهیم می پردازد. در این حالت از روش استقرایی ، معلم فعال و دانش آموزان منفعل هستند، ذهن دانش آموزان ماننند مخزنی است که معلم آن را پر می کند و مفاهیم درس در وسعت زیاد تکثیر می شود.

ب) در جریان آموزش مفاهیم، زمینه سازی می شود تا مفهوم با مشارکت فعالانه ی دانش آموزان ومعلم تولید شود. بنابراین با سعی و تلاش فکری دانش آموز، مفاهیم کشف می شود. در این حالت از روش استقرایی،  دانش آموزان نقش راهبردی دارند و کلاس به صورت یک کارگاه یا یک ایستگاه یادگیری فعال اداره می شود. آموزشی که از این طریق انجام می گیرد، برای دانش آموزان ارزشمند است، زیرا خودشان سازنده و تولیدکننده هستند، در نتیجه با کمال میل آن علم را می شناسند و بر آن تسلط   می یابند.

مراحل:

1- تکوین مفهوم:

 الف) تعیین و برشماری و فهرست مطالب.

ب) گروهبندی بر اساس ویژگیهای مشترک.

ج) عنوان دهی و طبقه بندی.

2- تفسیر مطالب:

الف) تشخیص و تعیین جنبه های شاخص تفسیر.

ب) کشف روابط و استنتاج.

ج) استنباط و تعمیم.

 2- کاربرد اصول:

 الف) پیشگویی نتایج، توضیح پدیده های جدید و فرضیه سازی.

ب) توضیح و پشتیبانی از فرضیه ها.

ج) تصدیق پیش گویی.

  ( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

 

12- روش مناظره

روش مناظره:

در این روش، بحث و مبادله ی اطلاعات با یک روحیه ی کاملا رقابتی همراه است که به بسط و گسترش همه جانبه ی مفاهیم می انجامد.از طرفی، چون مناظره در محیطی انجام می شود که گروههای متفاوتی ا ز دانش آموزان در آن حضور دارند، استدلال ها و ارائه ی نظرها بر بنیان های نظری و علمی در باره ی موضوع درسی استوار است.

مراحل:

1-   طرح موضوع:

معلم موضوعی را برای بحث و مناظره در نظر می گیرد تا دانش آموزان انتخاب شده، قبل از حضور در جلسه، اطلاعات خویش را سازمان دهی و آماده کنند، باید در دروسی از این روش استفاده کرد که قابل بسط و گسترش و دارای زوایای متفاوت باشد. زیرا اظهار نظرهای گوناگون توسط دانش آموزان میدان بحث و تبادل نظر را  غنی تر می کند.

2- ایجاد چالش:

اگر موضوع انتخاب شده توسط معلم دارای ابعادی چالش انگیز باشد، گفتگوها جالب تر خواهد شد. بیان نظریات و ارائه ی توضیحات در مورد موضوع، فضا را برای رویارویی آماده می کند. در این مرحله معلم باید در مقام ناظر و مجری طرح، زمینه های لازم را آماده کند تا در مرحله ی بعد، دانش آموزان شرکت کننده در بحث، مواضع خود را اعلام دارند.

3- بحث و ارائه نظر:

پس از این که زمینه ی لازم برای بحث ایجاد شد، دانش آموزان  مورد نظربه نوبت نظریات خود را اعلام     می دارند. معلم باید ضمن بازگوکردن شرایط یک بحث منطقی، دقت کند که آنها، از حیطه ی موضوع     مورد بحث خارج نشوند. در این مرحله، می توان از بقیه دانش آموزان نیز خواست در مورد یک عقیده ی خاص نظر بدهند که در این صورت، یک بحث چند قطبی در مورد دیدگاهها صورت خواهد گرفت. هم اندیشی افراد هم عقیده، جلسه را فعال تر خواهد کرد.

4- ارزشیابی و اعلام نتایج:

مطالب ارائه شده به وسیله ی افراد و گروهها، ضمن گسترش اطلاعات و آگاهی های دانش آموزان، آنان را در مسیر رسیدن به یک عقیده ی درست قرار می دهد. در پایان، معلم می تواند مجددا به آرای آنها مراجعه کند و صحت و درستی نظریات بیان شده را جویا گردد. البته انتظار می رود تعارضات ایجادشده، به هم اندیشی و توافق منجر گردد و این مهم، همان هدفی است که در درس نهفته است.

 

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

 

11- روش مکاشفه ای

روش مکاشفه ای:

در این روش، معلم با فراهم آوردن زمینه، فرایند تدریس را به گونه ای هدایت می کند که دانش آموزان مفهوم موردنظر را کشف کنند. این روش بر تلاش و سخت کوشی مبتنی است، یعنی معلم بطور مستقیم پاسخ   نمی دهد، بلکه کوششی دوجانبه، سبب رسیدن به حقایق می شود. راهنمایی های معلم در این روش بر اساس فعالیت دانش آموزان متفاوت است. زیرا گاهی جستجوی مفاهیم را کاملا به عهده ی دانش آموزان می گذارد و گاه، بخشی از فرایند اکتشاف را انجام می دهد.

مراحل:

1- بیان موضوع:

در این مرحله، معلم موضوع مورد نظر و هدف های درس را مشخص می کند و انگیزه های لازم را برای       پی گیری درس در دانش آموزان به وجود می آورد. زیرا روش های اکتشافی باید همراه با تقویت کننده های مناسب باشد. در غیر این صورت، دانش آموزان از ادامه ی فعالیت خودداری خواهند کرد. بنابراین معلم باید با تاکید به دانش آموزان بگوید که در این روش، مستقیما به آنها کمک نخواهد کرد و اگر تلاش نکنند، به هدف نخواهند رسید.

2- تعامل سه جانبه( معلم- دانش آمو ز- موضوع) :

معلم شرایطی به وجود می آورد تا سوالات زیادی در ذهن دانش آموزان ایجاد شود. مثلا یک آزمایش یا پدیده ای را نشان می دهد و سپس از دانش آموزان می خواهد سوالات خود را مطرح کنند. آنگاه با جواب های کوتاهی چون بله یا خیر و ممکن است به آنان پاسخ می دهد.

این مرحله دقایق زیادی ادامه پیدا می کند تا تبادل نظر و سوال و پاسخ مطرح شده در کلاس، ابعاد متفاوت مفهوم را گسترش دهد. امکان دارد در این گفتگوی دوجانبه، بعضی از دانش آموزان مشارکت خیلی فعالی داشته باشند. در این خصوص، معلم با برنامه های نظارتی خویش، باید همه ی دانش آموزان را در بحث و گفتگو شرکت دهد.

3- نتیجه گیری:

بعد از دریافت و کشف مفاهیم، دانش آموزان رابطه ها و قوانین مورد نظر و نتایج را روی تخته ثبت می کنند. این نظریات، در حکم تولیدات فرایند آموزش است. برای بررسی بیشتر و درک عمیق تر آن، از دانش آموزان خواسته می شود خارج از مدرسه، فعالیت هایی در مورد آن انجام دهند و گزارش خود را ارائه کنند.

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

10- روش بارش فکری

روش بارش فکری:

این روش عبارت است از اجرای فن و گرد هم آیی که از طریق آن معلم و دانش آموزان می کوشند برای یک مسئله بخصوص، با انباشتن تمام افکار و اندیشه هایی که همان جا ارائه می گردد، راه حلی بیابند، این روش چند نکته اساسی دارد:

1-  بارش فکری روش و فنی گروهی است. 

 2- تلاش فکری و ذهنی بطور گروهی صورت می گیرد تا راه حلی به دست آید.

  3- راههایی برای حل یک مسئله یا موضوع پیشنهاد می شود.

4- بارش فکری نوعی حمله ذهنی به موضوع است که طی آن، شرایطی ایجاد می شود تا دانش آموزان،    فی البداهه نظر خود را ابراز دارند.

قوانین روش بارش فکری:

1- انتقاد ممنوع است.  2- قضاوت و ارزشیابی در مورد اندیشه و فکر اعضا ممنوع است.

3- کمیت اندیشه ها و نظریات مطلوب است.    4- ترکیب، تلفیق و تغییردادن اندیشه ی دیگران آزاد است.

5- به نظریات غیرمعقول و غیرمنطقی و دور از ذهن باید توجه شود.

6- حضور افراد داوطلبانه و اختیاری است. 7- مشابه سازی نظریات آزاد است.

مراحل:

1- خلاقیت و تولید اندیشه:

فعالیت افراد گروه در جلسه بارش فکری، با هدایت و راهنمایی معلم شروع می شود. با این نوع سازمان دهی، افراد اندیشه ها و نظریات خود را بیان می دارند و چند دانش آموز با انتخاب معلم نظریات سایر دانش آموزان را ثبت می کنند. رعایت قوانین 7 گانه برای اجرای این قسمت ضروری است. در حقیقت، فعال ترین بخش این روش، اجرا و کنترل همین جلسه ی خلاقیت است که شخص، اندیشه ای تولید می کند و تولیدات خود را ضمن یک تفکر خلاق بیان می دارد.

2- قضاوت و ارزشیابی:

پس از این که مرحله ی تولید اندیشه ها در مدت معینی صورت گرفت، تعداد زیادی نظریه و طرح به دست می آید. در این مرحله این مجموعه پالایش می گردد و نظریات مشابه و نتامناسب حذف می شود.بعد معلم و دانش آموزان این نظریات را مورد بررسی و ارزشیابی قرار می دهند و در نهایت، تعدادی نظریه یا طرح به صورت پیشنهاد و دست آورد اصلی جلسه اعلام می گردد.

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

9 - روش ساخت گرایی

روش ساخت گرایی:

این روش جزء روش های فعال و اکتشافی است که بر تولید، کنترل و تعمیم دانش تاکید می کند. اکثر صاحبنظران مشهور تعلیم و تربیت، مدافع این این روش اند، زیرا در این روش، به دست آوردهای شخصی و تولید و ابداع روش ها و مفاهیم توجه خاصی می شود. در روش ساخت گرایی، معلم و همه امکانات       تسهیل کننده هستند و جزء خدمات آموزشی به حساب می آیند. در این روش دانش آموز نقش اساسی را ایفا می کنند.

مراحل:

1- کاوش و جستجو:

جستجوی فعالانه ی دانش آموزان از طریق فعالیت های گوناگون برای کشف راه حل ها، مفاهیم، اصول و قوانین، یکی از اهداف مهم در این روش است. داشتن روحیه ی کاوشگری برای ایجاد سوال، طراحی، اجرا، ابداع و به دست آموردن جواب، یکی از ویژگیهای ساخت گرایی است. در این روش معلم می کوشد موضوع را مطرح کند و از دانش آموزان بخواهد اطلاعات، مهارتها و نظریات خود را ارائه دهند. این مرحله، مانند مرحله ی اول بارش مغزی و استقرایی، سبب بیالن تجارب شخصی و گروهی دانش آموزان می شود.

2- تفهیم و استنباط:

در مرحله ی تفهیم و استنباط، وظیفه ی دوجانبه ی معلم و دانش آموزان، بحث و تبادل نظر در خصوص اطلاعات و یافته های مرحله ی پیش است، تفاهم و توافق در مسائل مطرح شده، از اقدامات مهم این مرحله به شمار می آید. در این مرحله، معلم با طرح سوال، در پی چرایی و چگونگی استدلال دانش آموزان است.

3- توسعه و تعمیم:

از مرحله استنباط می نتوان در حکم مرحله ی تثبیت و تقویت یاد کرد که بعد از تایید و تصویب، باید اقداماتی برای گسترش و تعمیم انجام شود. این عمل در دو بعد انجام می گیرد:

الف) بهبود و گسترش اطلاعات و مهارتهای شخصی دانش آموزان.

ب) گسترش آنهال در حد وسیع برای دانش آموزان دیگر.

4-  بررسی و ارزشیابی:

در این مرحله، معلم با کمک دانش آموزان، کلیه ی فرایند های تدریس را بررسی و ارزشیابی می کند، بین فعالیتها و یافته ها، مقایسه ای انجام می دهد و به جست و جوی راه حل و روش های بهبود می پردازد. برای ارزشیابی از یافته ها می توان از ابزارهای مناسبی چون مصاحبه با افراد آگاه، مراجعه به منابع اطلاعاتی مفید   و ........ استفاده کرد. البته باید توجه داشت که نتایج و تصمیمات مرحله ی ارزشیابی و فرضیه های به دست آمده، باید در نظام یاددهی- یادگیری ساخت گرایی به کار گرفته شود.

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

8 - روش بازی های تربیتی

 روش بازی های تربیتی:

در این روش، روابط اجتماعی دانش آموزان، مشارکت پذیری و اعتماد و روحیه ی تعاون تقویت می شود. بازی، برنامه ای متعادل و فرآیند محور فراهم می آورد که همه اهداف رشد را تحقق می بخشد و رشد فرآیندهای یادگیری همچون مشاهده، تجربه آموزی، حل مساله و خلاقیت را در کودکان تقویت می کند و به ارتقای مهارتهای جسمی، گفتاری و اجتماعی یاری می رساند و بازخوردهایی فوری برای معلم در توجه نشان دادن به هر کودک فراهم می آورد و مهم تر از همه، یادگیری را برای دانش آموزان لذت بخش می سازد و در آن،  انگیزه ای مداوم برای رفتن به مدرسه و آموزشهای مدرسه ای به وجود می آورد.

مراحل:

1- تدوین اهداف:

تدوین و استخراج اهداف درس، اولین اقدامی است که معلم باید انجام دهد و به صورت فهرست بنویسد. پس از آن، باید اولویت اهداف را مشخص کند. زیرا فعالیتها و نوع بازی باید بر اساس اهداف درس طرح ریزی شود.

2- انتخاب یا ساخت طرح بازی: 

معلمان با تجربه، با مطالعه اهداف می توانند بازی مورد نظر را انتخاب کنند. البته بعضی اوقات می توان بازی مورد نظر را از منابع دیگر هم انتخاب کرد. در غیر این صورت، معلم باید یک بازی ابتکاری طراحی کند.

پیشنهاد می شود که در انتخاب و ساخت بازی باید دو مساله  مورد توجه قرار گیرد:

الف) اهداف درس.

ب) جنبه های تفریحی بازی.

این دو اصل در کنار هم معلم را در رسیدن به مقصد یاری می دهند.

3- اجرای بازی:

اجرای بازی ها به صورت گروهی و انفرادی است. در هر دو صورت، معلم باید فضا و امکانات لازم را فراهم آورد و ضمن هدایت مستمر، ناظر فعالیت ها باشد.

4-  نتیجه گیری:

پس از بازی، دانش آموزان باید در یک گفت و گوی کلاسی، نتایج به دست آمده از بازی و احساس و علاقه ی خود را بیان کنند و همه ی نظریات را بنویسند. یکی از فواید این مرحله، یادآوری اهداف و توجه دادن     دانش آموزان به انتظارات معلم است. بعضی اوقات به سبب علاقه ی شدید دانش آموز به بازی، درس پنهان  می ماند و صرفا جنبه های تفریحی در ذهن او نقش می بندد. در این صورت، بحث و بررسی بعد از پایان بازی، بسیار ارزشمند است.

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

7- روش سخنرانی

 روش سخنرانی:

این روش، روشی است که معلم از طریق آن، اصول، حقایق، مفاهیم و اطلاعات را به صورت شفاهی و توضیحی ارائه می دهد. از این روش، در بیشتر آموزشها استفاده می شود و بدون آن، آموزش بسیار مشکل است. زیرا معلم در هر حال به دادن اطلاعاتی در مورد موضوع و اهداف تدریس خود نیاز دارد که به روش سخنرانی انجام می شود. بنابراین، اگ از این روش به تناسب مطلب و بر اساس توصیه های ارائه شده استفاده شود، کارآیی لازم را خواهد داشت.

مراحل:

1- بیان موضوع و انگیزه سازی:

پیش از اینکه محتوای اصلی سخنرانی مطرح شود، باید موضوع و اهداف به دانش آموزان ارائه گردد و با راهبردهای مناسب، انگیزه و علاقه ی آنان جلب شود. از آن جا که این روش یکسویه است و فقط معلم از آن استفاده می کند، ضرورت زمینه سازی و جلب توجه دانش آموزان بسیار مهم است و سبب تسهیل مراحل بعد می شود.

2- ارائه مطلب:

مطالب و محتوای اصلی درس، در این مرحله ارائه می شود و برای این که به صورت موثر عمل کند، توجه به نکات زیر ضروری است:

1- در شیوه ی بیان، از یکنواختی پرهیز شود.

2- معلم مکان و موقعیت ایستادن خود را تغییر دهد.

3- در حین تدریس، از دانش آموزان سوالاتی بپرسد.

4- با اقدامات انگیزشی، میزان گوش دادن موثر را افزایش دهد.

5- برای تدریس از تصاویر، نمودار و ....... استفاده کند.

6- مسائل ساده و بدیهی را به سرعت و مسائل مهم و قابل توجه را به صورت تشریحی بیان کند.

7- از آموخته ها و نظریات دانش آموزان هم بهره بگیرد.

8- بهتر است معلم این روش را با روش های فعال دیگر تلفیق کند.

9- معلم باید با رفتاری غیر از حالت معمولی خود، توجه دانش آموزان را جلب کند.

3-  جمع بندی و نتیجه گیری:

یکی از اقدامات موثر برای جلب علاقه ی دانش آموزان در این روش ارائه ی یک جمع بندی مناسب است. زیرا دانش آموزان دوست دارند نتیجه ای از محتوای سخنرانی به دست آورند و به روشنی، از نتایج آگاه شوند.

باید این مرحله با مشارکت دانش آموزان انجام شود و پس از نوشتن نتایج روی تخته، همه ی شرکت کنندگان آنها را بررسی کنند و نظریات خود را مطرح سازند. با توجه به متداول بودن این روش در تاریخ آموزش و پرورش خود معلمان تجارب ارزنده ای در این زمینه دارند و به خوبی از آن استفاده می کنند.

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )

6- روش گردش علمی

روش گردش علمی:

در این روش دانش آموزان فعالیت درسی خود را در خارج از مدرسه انجام می دهند. در این فرایند، سه    وظیفه ی مهم برنامه ریزی، سازماندهی و اجرای برنامه بر عهده ی خود دانش آموزان است. همه ی این کارها، از طریق مشاهده و جمع آوری اطلاعات و به صورت مستقیم صورت می گیرد. معمولا محل گردش علمی، بر اساس محتوا و هدف درس انتخاب می شود و محدودیتی ندارد و می تواند مراکز صنعتی، آموزشی، تفریحی، موزه ها، نمایشگاهها، منابع طبیعی و ...... باشد. مدت گردش علمی باید با هدفها، مفاهیم و مکان گردش، تناسب داشته باشدو می توان دانش آموزان را به بازدیدهای چند ساعته تا چند روزه برد، از نظر تعداد دانش آموزان هم محدودیتی ندارد و می توان با توجه به امکانات، تعدادی را به گردش علمی برد.

مراحل:

1- تعیین موضوع و اهداف گردش علمی:

اولین اقدام دانش آموزان و معلم تعیین موضوع و اهداف گردش علمی است. بنابراین، همه ی آنان به این سوال باید پاسخ دهند که(( برای چه منظوری به گردش علمی می رویم؟)) فهرست کردن جواب این سوال، هدفها و انتظارات را مشخص می کند و موضوعات و مفاهیم درسی را در اولویت قرار می دهد.

2-  تعیین محل گردش علمی:

دومین سوالی که باید به آن پاسخ داد، این است: (( برای دست یابی به اهداف مورد نظر، باید به کجا برویم.))

3-  تهیه ی امکانات:

پاسخ سومین سوال مورد بررسی، در همکاری و هماهنگی مدیرمدرسه نهفته است: (( برای رسیدن به اهداف مورد نظر، به چه وسایل و امکاناتی نیاز داریم؟))

4-  سازمان دهی:

در یک گردش علمی، که به صورت جمعی انجام می شود، موضوع همکاری و مسئولیت پذیری و مشارکت بسیار مهم است. بنابراین، باید بر اساس تواناییها و علایق و وظایف فراگیرندگان، مسئولیتها را تقسیم کرد.

5- هماهنگی با اولیا:

خروج دانش آموزان از مدرسه، ایجاب می کند که پیش بینی ها یی در مورد مسائل ایمنی، تغذیه، شرایط آب و هوایی و...... مکان مورد بازدید صورت بگیرد، امکانات بهداشتی و پزشکی مهیا شود و از اولیا مجوز کتبی دریافت گردد تا آنان در جریان اهداف، محل و نحوه ی بازدید قرار گیرد.

6- تدوین برگه های گزارش نویسی:

هدف اصلی از گردش علمی، جمع آوری اطلاعات و بررسی پدیده های علمی است. در نتیجه، همه ی      دانش آموزان باید از قبل، با اصول گزارش نویسی، مشاهده، اندازه گیری و روش تحقیق آشنا شوند.

7- ارائه ی گزارش:

پس از بازگشت از گردش علمی، دانش آموزان باید گزارش بازدید خود را ارائه دهند و همه ی دانش آموزان، این گزارش ها را ارزشیابی و بررسی محتوایی کنند.

( برگرفته ازکتاب : راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- فضلی خانی، منوچهر )